Bản in     Gởi bài viết  
Lưu giữ và phát triển nghề làm nón lá truyền thống ở Hạ Thôn 

 Làng Hạ Thôn, xã Quảng Tân, huyện Quảng Trạch từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm nón lá truyền thống. Trải qua bao thăng trầm, biến cố của lịch sử và cuộc sống, các thế hệ người dân nơi đây vẫn âm thầm "giữ lửa" cho nghề cũng như giữ gìn một phần "hồn" của nón Việt trong đường may, mũi chỉ trên từng sản phẩm. Ngày nay, thực hiện sự nghiệp đổi mới nông nghiệp, nông thôn và nông dân, được sự quan tâm của các ngành các cấp và chính quyền địa phương, nghề sản xuất phụ truyền thống ấy càng có cơ hộ để lưu giữ và phát triển, góp phần tăng thu nhập, cải thiện đời sống và tô thêm vẻ đẹp của quê hương.

 Theo các cụ cao niên, nghề sản xuất nón lá ở Hạ Thôn đã xuất hiện gần 100 năm, nhưng từ năm 1955 đến nay mới thực sự là giai đoạn cực thịnh của nghề. Ban đầu người làng Hạ Thôn chuyên nghề dệt vải, sau một thời gian thấy nghề này nặng nhọc mà thu nhập chẳng đáng là bao nên tìm hướng phát triển khác hiệu quả hơn nên chuyển sang nghề làm nón. Từ chỗ chỉ một vài hộ nhỏ lẻ dần dần được nhân rộng ra cả làng và trở thành "cứu cánh" của người dân địa phương. ở đây, hầu như nhà nào, người nào cũng biết làm nón, trẻ em mới 6, 7 tuổi đã được người lớn dạy cho cách phơi lá, chằm nón, lên đến 8, 9 tuổi thì thông thạo từng đường kim mũi chỉ. Người già đến khi mắt mờ, tay yếu không thể làm vành hay chằm nón thì phụ con cháu phơi, ủi lá.
Theo lời giới thiệu của một cán bộ xã, chúng tôi đến những gia đình làm nón lành nghề của làng để được tận mắt chứng kiến. Nhìn bàn tay thoăn thoắt luồn những đường chỉ gắn lá với từng vành để tạo nên chiếc nón mới hiểu nghề làm nón không chỉ đòi hỏi sự cần cù kiên nhẫn mà còn phải mềm mại khéo léo đến nhường nào. Để tạo ra chiếc nón đẹp, người làm nón phải cẩn thận trong việc lựa chọn nguyên liệu, lá mua về làm mềm nhẹ rồi đưa ra phơi nắng, khi khô mầu xanh của lá chuyển sang mầu trắng bạc, đủ dẽo không giòn, không rách là được. Trước khi đưa lá vào khuôn lá phải được sấy bằng than và là phẳng qua một chiếc nồi ủi. Công đoạn này đòi hỏi người thợ phải rất cẩn thận, căn sao cho nhiệt độ vừa phải, đủ khô lá nhưng không bị cháy sém, hoặc bị sống do không đủ độ nóng, vành nón làm bằng tre cật vót nhỏ, đều trơn, tuyệt đối không được cong vênh.
Hiện tại làng có 2 loại sản phẩm mang bản sắc đặc trưng của địa phương, đó là nón lá rừng và nón lá dừa. Nón lá rừng là loại nón dựa trên khuôn mẫu của nón bài thơ Huế, được cải tiến mang tính đặc trưng của Quảng Tân. Vật liệu để sản xuất nón lá chủ yếu là tre, lá, sợi và vọt đều có nguồn gốc từ tự nhiên nhiên, lá được bố trí 3 lớp trên 16 vành. Giai đoạn trước năm 1980, loại nón này được địa phương sản xuất đại trà, nhưng hiện nay do nhu cầu thị trường nên chỉ sản xuất khoảng 25-30% trong tổng số sản phẩm. Loại nón thứ hai là nón lá dừa, có vật liệu chính là lá dừa được mua tận các tỉnh Đông Nam Bộ hoặc nhập về từ Campuchia. Loại nón này cũng được sản xuất trên khuôn mẫu hình nón, nhưng do lá dày nên bố trí ít lớp hơn; cách chằm và bố trí hình thức trên nón thì tuỳ thuộc vào yêu cầu của người tiêu dùng nhưng mặt ngoài nón luôn được phủ loại dầu chế từ nhựa thông có pha hóa chất để làm tăng độ bền và bóng; phía trong nón có quai thao, bố trí 4 hoa nhỏ, ghi địa chỉ đại lý phân phối chính và nơi sản xuất. Hiện tại loại nón này được người dân Hạ Thôn sản xuất khá nhiều, chiếm khoảng 70-75% trong tổng sản phẩm nón của làng.

Làm nón lá truyền thống tại làng Hạ Thôn


Trao đổi với ông Phạm Quốc Lành, Chủ tịch UBND xã Quảng Tân, chúng tôi được biết: Nếu như năm 1955 trong làng có 75 hộ tham gia làm nón lá với 50.000 sản phẩm/năm, thì đến năm 1975 có 200 hộ tham gia sản xuất được 100.000 sản phẩm, năm 1995 có 500 hộ tham gia sản xuất được 700.000 sản phẩm và hiện tại hơn 850 hộ tham gia, sản xuất được trên 1 triệu sản phẩm/năm. Giá trị sản xuất nón lá đạt trên 9 tỷ đồng/năm, chiếm khoảng 30-33% giá trị thu nhập của địa phương, góp phần giải quyết việc làm và nâng mức thu nhập bình quân đầu người trong xã. Đặc biệt, từ cách thức làm nón truyền thống, người dân Hạ Thôn đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo cải tiến mẫu mã và nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tốt hơn thị hiếu người tiêu dùng. Nón lá Hạ Thôn đã ngày càng tạo được chỗ đứng vững chắc và vươn xa ra thị trường các tỉnh bạn như: Cần Thơ, Thanh Hóa, Nghệ An và các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long... Có một thực tế không thể phủ nhận là mặc dù hiện nay, nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị mai một, nhưng nghề làm nón Hạ Thôn thì vẫn tồn tại với thời gian, bởi người dân nơi đây yêu thích và luôn có ý thức lưu giữ nghề mà cha ông mình đã chọn. Nhiều gia đình ở Hạ Thôn nhờ làm nón kết hợp với làm ruộng mà cuộc sống ổn định, có điều kiện nuôi con ăn học. Trung bình một 1 ngày, một người có thể làm được 2-2,5 chiếc nón mỏng và 1-1,5 chiếc nón dày. Người trẻ làm nhanh, khéo thì 3-3,5 chiếc nón mỏng/ngày và 2-2,5 chiếc nón dày/ngày. Mỗi chiếc nón mỏng thành phẩm bán ra thị trường giá 15.000 đồng, nón dày 19.000 đồng/chiếc, trừ chi phí nguyên vật liệu còn 10.000-12.000 đồng/chiếc. So với giá ngày công lao động hiện nay thì không phải cao. Thế nhưng các thế hệ người dân Hạ Thôn vẫn gắn bó với nghề bởi nó nhẹ nhàng không kén lao động, phù hợp với mọi đối tượng, tận dụng được thời gian nhàn rỗi ngày, đêm và trong mọi điều kiện thời tiết, cứ rời tay cày, tay cuốc là có thể làm nón để có thêm thu nhập.
Ông Lành cho biết, trong thời gian tới, xã sẽ tích cực vận động, khuyến khích các hộ tiếp tục giữ gìn và phát huy nghề truyền thống này; đồng thời chú trọng quảng bá để mọi người biết đến nón lá Hạ Thôn. Và để sống được với nghề, ngoài tình yêu nghề, làng nón Hạ Thôn nói riêng và các làng nón ở Quảng Bình nói chung rất cần được tỉnh, huyện quan tâm trong việc tạo dựng thương hiệu, mở rộng thị trường đầu ra ổn định nhằm tạo sự phát triển bền vững cho làng nghề.


Thanh Sơn

 

[Trở về]